Fabrika Yangın Güvenliği ve Yönetmelik Şartları

Fabrika projelerinde yangın güvenliği çoğu zaman "tesisatçının işi" sanılır. Oysa yangın şartları bina formunu, kapı sayısını, kolon kesitini, çatı ve cephe malzemesini, hatta arsada itfaiye aracının dolaşacağı yolu belirler. Bu kararlar projenin başında verilmezse, sonradan ya pahalı tadilatlarla ya da onay sürecinde uzayan revizyonlarla karşılaşılır.

Bu rehberde, mevzuat.gov.tr'de yayımlanan güncel Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik metnine dayanarak sanayi yapılarını doğrudan etkileyen başlıkları özetliyoruz. Metin Kasım 2026 itibarıyla 2025'teki son değişikliği de içeren haliyle incelenmiştir. Bu yazı bir proje rehberidir; kendi tesisiniz için kesin şartlar, yangın projesi müellifinin hesabı ve idare onayı ile belirlenir.

Fabrika yönetmelikte hangi sınıfa girer?

Yönetmeliğin 14. maddesi endüstriyel yapıları; her çeşit ürünün yapıldığı fabrikalar ile işleme, montaj, karıştırma, paketleme, depolama, dağıtım ve onarım gibi işlemlere ayrılan yapılar olarak tanımlar. Tekstil üretim tesisleri, gıda işleme tesisleri, enerji üretim tesisleri ve maden işleme tesisleri de bu sınıftadır.

Ancak sınıf tek başına yetmez. Asıl belirleyici, üretimin tehlike sınıfıdır. Yönetmeliğin Ek-1 listesi kullanım alanlarını düşük, orta (Orta Tehlike-1'den 4'e kadar) ve yüksek tehlike olarak ayırır. Birkaç örnek:

• Ek-1/B tablosunda metal levha üretimi, otomotiv fabrikaları, elektronik ve beyaz eşya fabrikaları "mühendislik" başlığında orta tehlike grubunda yer alır.
• Kumaş ve giysi fabrikaları, ayakkabı imalathaneleri, mobilya ve ahşap işleri fabrikaları orta tehlike grubunun üst basamaklarında listelenir; yonga levha ve kontrplak gibi üretimler daha yüksek basamaktadır.
• Önemli bir kural: Orta Tehlike-1 veya 2 sınıfındaki bir tesiste boyama işlemi gibi yüksek yangın yüküne sahip alanlar varsa, bu kullanım alanları Orta Tehlike-3 olarak değerlendirilir.

Tehlike sınıfı; izin verilen kompartıman alanını, sprinkler tasarım kriterlerini ve hidrant debisini doğrudan etkiler. Bu yüzden üretim süreci, mimari projeye başlamadan önce yangın danışmanıyla birlikte tanımlanmalıdır.

Yangın kompartımanı: Fabrika ne kadar büyük tek hacim olabilir?

Yangın kompartımanı, yangının belirli bir süre boyunca dışına taşmayacağı şekilde yangına dayanıklı duvar ve döşemelerle çevrili bölümdür. Yönetmeliğin Ek-4 tablosu, sanayi yapıları ve depolar için en fazla kompartıman alanlarını şöyle verir:

Tablodaki "yangın kontrol sistemleri", yönetmelikte otomatik algılama, yağmurlama (sprinkler), duman tahliye sistemi ve benzeri sistemler olarak tarif edilir. Pratikte bunun anlamı şudur: Büyük ve bölünmemiş bir üretim holü istiyorsanız, ya kompartıman duvarlarıyla hacmi bölmeniz ya da uygun yangın kontrol sistemlerini kurmanız gerekir. Hangisinin daha ekonomik olduğu üretim akışına bağlıdır.

Kompartıman duvar ve döşemelerinin yangın dayanımı Ek-3 tablolarından belirlenir. Bitişik nizam yapıları ayıran yangın duvarları ise en az 90 dakika dayanıklı olarak projelendirilir (Madde 25). Kazan dairesi, trafo ve jeneratör odası, ana elektrik dağıtım odası gibi riskli hacimlerin duvar ve döşemeleri de kompartıman duvarı niteliğinde olmalıdır (Madde 24).

Kaçış yolları ve kaçış mesafeleri

Kaçış uzaklığı, katın en uzak noktasında duran bir kişinin en yakın çıkışa kadar yürümek zorunda olduğu mesafedir. Yönetmeliğin Ek-5/B tablosu sanayi yapıları için şu değerleri verir:

Tablonun dipnotuna göre kolay alevlenici malzeme üretimi yapmayan endüstriyel yapılarda tek ve iki yönlü uzaklıklar yarı oranında artırılabilir. Bu, büyük üretim hollerinde kapı sayısını ciddi şekilde etkileyen bir esnekliktir; ancak üretimin gerçekten bu kapsama girdiğinin projede belgelenmesi gerekir.

Kaç çıkış gerekir?

Çıkış sayısı kullanıcı yüküne göre hesaplanır. Ek-5/A tablosunda fabrika üretim alanları ve paketleme yerleri için kişi başına 10 m², depolar ve ambarlar için kişi başına 30 m² brüt alan esas alınır. Madde 39'a göre:

• 50 kişinin aşıldığı her mekânda en az 2 çıkış (yüksek tehlikeli mekânlarda bu sınır 25 kişi),
• 500 kişiyi geçen yerlerde en az 3, 1.000 kişiyi geçen yerlerde en az 4 çıkış gerekir.
• Bölünmemiş tek bir mekânda iki çıkış gerekiyorsa, çıkışlar arası mesafe sprinkler yoksa mekân köşegeninin 1/2'sinden, sprinkler varsa 1/3'ünden az olamaz.

Asansörler kaçış yolu sayılmaz (Madde 31). Çok katlı fabrikalarda kaçış merdivenlerinin yeri, sayısı ve korunumu bu nedenle mimari kurgunun ana kararlarından biridir.

Sprinkler, yangın dolabı ve hidrant: Ne zaman zorunlu?

Otomatik yağmurlama (sprinkler) sistemi

Madde 96'ya göre sanayi yapılarını ilgilendiren zorunluluk halleri şunlardır:

• Yapı yüksekliği 30,50 m'den fazla olan konut dışı bütün binalar,
• Toplam alanı 1.000 m²'den fazla olan ve kolay alevlenici ve parlayıcı madde üretilen veya bulundurulan yapılar.

Sistemin TS EN 12845'e göre tasarlanması gerekir. Zorunlu olmayan durumlarda bile sprinkler; kaçış mesafelerini uzattığı, kompartıman alanı sınırını kaldırabildiği ve taşıyıcı sistemden istenen yangın dayanım süresini düşürdüğü için çoğu zaman ekonomik bir tercih olur. Sigorta şirketlerinin istediği koşullar da bu kararı etkileyebilir.

Yangın dolabı

Toplam kapalı kullanım alanı 1.000 m²'den büyük imalathane, atölye ve depolarda yangın dolabı zorunludur (Madde 94). Dolaplar her katta ve yangın duvarlarıyla ayrılmış her bölümde, aralarındaki mesafe 30 m'yi geçmeyecek şekilde, tercihen çıkış ve merdiven yakınlarına yerleştirilir.

Dış hidrant ve itfaiye bağlantısı

Genel yerleşme alanlarından ayrı planlanan yerleşim alanlarında, binaların taban alanları toplamı 5.000 m²'yi aşıyorsa dış hidrant sistemi zorunludur; hidrant sistemi tasarım debisi en az 1.900 l/dak olmalı ve tehlike sınıfına göre artırılmalıdır (Madde 95). Bina oturma alanı 1.000 m²'den büyük binalarda veya cephe genişliği 75 m'yi aşan binalarda sulu söndürme sistemine itfaiye su verme bağlantısı yapılması şarttır (Madde 97).

Algılama ve uyarı

Konutlar hariç, kat alanı 400 m²'den fazla olan 2-4 katlı binalarda yangın uyarı butonları zorunludur ve bir kattaki herhangi bir noktadan en yakın butona yatay erişim mesafesi 60 m'yi geçmemelidir (Madde 75). Otomatik algılama gerektiren binaları gösteren Ek-7 tablosundaki "endüstriyel amaçlı yapılar" satırı Danıştay kararıyla iptal edilmiştir; bu nedenle fabrikalarda otomatik algılama ihtiyacı, kompartıman ve risk kurgusu üzerinden projede ayrıca değerlendirilmelidir. Tehlikeli maddelerin bulunduğu endüstriyel binalarda algılamanın tahliye uyarısını otomatik başlatması gerekir.

Duman tahliyesi

Yüksek tavanlı üretim hollerinde yangında en büyük tehlike çoğu zaman alevden önce dumandır; duman tavanda birikip görüşü kapatır ve kaçışı zorlaştırır. Yönetmelik duman kontrolünü doğal (çatı ve cephede açılan duman tahliye kapakları, duman perdeleri) ve mekanik (fanlı) sistemler olarak tanımlar (Madde 86). Duman tahliye ağızları sürekli açık olabileceği gibi yangında otomatik açılan tipte de olabilir.

Fabrikalar için doğrudan tek bir "şu m²'nin üzerinde zorunlu" eşiği verilmez; ancak Ek-4'teki kompartıman alanı serbestisi duman tahliye sistemi dahil yangın kontrol sistemlerine bağlandığı için, büyük holler pratikte duman tahliyesiyle tasarlanır. Toplam alanı 2.000 m²'yi aşan kazan dairelerinde, kapalı otoparklarda ve bodrum katlardaki depolarda ise mekanik duman tahliyesi açıkça zorunludur ve saatte en az 10 hava değişimi sağlaması istenir (Madde 88). Un, tahıl, şeker gibi parlayıcı organik toz oluşturan üretimlerde ek havalandırma ve toz önlemleri gerekir.

Duman tahliye kapaklarının çatı sistemiyle birlikte düşünülmesi gerekir; çatı ışıklıkları ve kapak yerleşimi için fabrika çatı ve cephe sistemleri rehberimize bakabilirsiniz.

Taşıyıcı sistemin yangın dayanımı: Çelik, prefabrik ve betonarme

Yönetmeliğin Ek-3/C tablosu, bina sınıfı ve yüksekliğine göre yapı elemanlarından istenen yangın dayanım sürelerini verir. Endüstriyel yapılar ve depolar için giriş ve üst katlarda istenen süreler:

* Binaları ayıran yangın kompartıman duvarları için en az 60 dakikaya yükseltilir. Bina yüksekliği, yönetmelikte binanın kot aldığı noktadan saçak seviyesine kadar olan mesafedir; bu nedenle saçağı 8-12 m olan tipik bir tek katlı fabrika "21,50 m'den az" satırına girer.

Çelik yapılarda yangın yalıtımı

Çelik yüksek sıcaklıkta dayanımını hızla kaybeder. Yönetmeliğin 23. maddesi, alanı 5.000 m²'den az tek katlı yapılar hariç olmak üzere çelik yapılarda çeliğin sıcaktan uygun şekilde yalıtılmasını ister. Yalıtım yöntemleri yönetmelikte sayılmıştır:

• Yangın geciktirici (intümesan) boya: Isınınca kabararak yalıtım tabakası oluşturur; kesit görünür kalır. Kuru film kalınlığı; profilin kesit faktörüne, istenen süreye ve ürün sertifikasına göre hesaplanır.
• Püskürtme sıva: Çimento veya alçı esaslı, genellikle daha ekonomik ama görsel açıdan kaba bir çözüm.
• Levha ile kaplama veya kutuya alma: Yangına dayanıklı levhalarla kolon ve kirişlerin sarılması.

5.000 m²'yi aşan veya çok katlı çelik fabrikalarda yangın yalıtımı maliyeti, sistem karşılaştırmasında mutlaka hesaba katılmalıdır. Çelik sistemin diğer avantaj ve dezavantajları için çelik konstrüksiyon fabrika sayfamıza bakabilirsiniz.

Prefabrik ve betonarme elemanlar

Betonarme elemanların yangın dayanımı büyük ölçüde beton örtüsüne, yani donatı ile beton dış yüzü arasındaki net mesafeye bağlıdır; yönetmelik bu konuda ilgili standartlara uyulmasını ister (Madde 23). Prefabrik elemanlarda bu değer fabrikada kontrollü üretildiği için doğrulanması kolaydır. Bu, prefabrik fabrika sistemlerinin yangın açısından tercih edilmesinin nedenlerinden biridir.

Çatı ve cephe malzemelerinde yangın şartları

Madde 28'e göre çatı kaplamaları B_ROOF sınıfı malzemelerden, kaplama altındaki yüzey veya yalıtım en az zor alevlenici malzemeden olmalıdır. Çatı tasarımında çatı ışıklığından yangın geçişi, kaplama içinde yangının yayılması ve bitişik nizamda komşu çatıya sıçrama ihtimalleri gözetilmelidir.

Madde 27'ye göre bina yüksekliği 28,50 m'den az olan binalarda dış cephe en az zor alevlenici malzemeden olmalıdır. Sandviç panel seçerken bu nedenle yalnızca ısı değerine değil, panelin TS EN 13501-1'e göre yangın sınıfı belgesine bakılmalıdır. Taş yünü dolgulu paneller genellikle hiç yanmaz veya sınırlı yanıcı sınıflarda sertifikalanırken, PIR dolgulu panellerin sınıfı ürüne göre değişir.

Proje aşamasında yangın kontrol listesi

1. Üretimin tehlike sınıfını belirleyin Boyahane, kimyasal depo, toz üreten süreç gibi riskli bölümleri ayrıca işaretleyin.
2. Kompartıman kurgusunu kararlaştırın Holü duvarla bölmek mi, yangın kontrol sistemleriyle tek hacim bırakmak mı daha uygun?
3. Kaçış yollarını kullanıcı yüküyle hesaplayın Çıkış sayısı, kapı genişlikleri ve en uzun kaçış mesafesi makine yerleşimiyle birlikte kontrol edilmeli.
4. Sprinkler, yangın dolabı, hidrant ve su deposunu vaziyet planına yerleştirin Pompa dairesi ve depo hacmini baştan ayırın.
5. Taşıyıcı sistem yangın dayanımını sistem seçimine dahil edin Çelikte yalıtım maliyetini, prefabrikte beton örtüsünü kontrol edin.
6. Çatı, cephe ve yalıtım malzemelerinin yangın sınıfı belgelerini isteyin Belgesiz ürün iskan aşamasında sorun çıkarabilir.
7. İtfaiye erişimini planlayın İtfaiye aracının yanaşacağı yol, hidrantlar ve su verme bağlantısının konumu arsada netleşmeli.

Yangın projesi, yapı ruhsatı ve iskan süreçlerinde idare ve itfaiye tarafından incelenir. Onay sürecinin genel akışı için fabrika ruhsat süreci rehberimize bakabilirsiniz.

Sonuç

Yangın güvenliği, fabrika inşaatı sürecinde en son eklenen bir tesisat değil, ilk eskizle başlayan bir tasarım kararıdır. Tehlike sınıfı ve kompartıman kurgusu doğru kurulduğunda kaçış yolları, sprinkler ihtiyacı ve taşıyıcı sistemin yangın dayanımı birbirini destekler; yanlış kurulduğunda ise her biri ayrı bir maliyet kalemine dönüşür. Anahtar teslim çalıştığımız projelerde yangın, mimari ve statik projeleri aynı masada yürütüyoruz. Kendi tesisiniz için ön değerlendirme isterseniz üretim türünüzü ve yaklaşık alan bilgilerinizi bizimle paylaşın.

İşbüken Yapı İnşaat Teknik EkibiBu içerik, kurucumuz İnşaat Mühendisi Kenan Doğan'ın 8 ülkede 25 yıllık saha deneyimi ve Bursa'da tamamladığımız fabrika projeleri esas alınarak hazırlanmıştır. Ekibimizi tanıyın.